واکاوی ریشه‌های تاریخی و ژئوپلیتیک جنگ تحمیلی ایران و عراق از عهدنامه الجزایر تا تهاجم شهریور ۱۳۵۹

این مقاله با هدف واکاوی ریشه‌های تاریخی و ساختاری جنگ تحمیلی ایران و عراق، به بررسی سیر تحول روابط دو کشور پیش از سال ۱۳۵۷ می‌پردازد. سؤال اصلی این است که ریشه‌های تاریخی و ژئوپلیتیک جنگ تحمیلی ایران و عراق؛ از عهدنامه الجزایر تا تهاجم شهریور ۱۳۵۹ چه بوده است؟ فرضیه اصلی پژوهش آن است که تهاجم عراق در شهریور ۱۳۵۹، نتیجه‌ای ناگهانی نبوده، بلکه حاصل انباشت سال‌ها تنش مرزی، رقابت ژئوپلیتیک و تغییر موازنه قدرت در خاورمیانه است. مطالعه حاضر نشان می‌دهد که پس از کودتای ۱۴ تموز ۱۹۵۸، رژیم بعث برای تثبیت قدرت خود بر ملی‌گرایی عربی تکیه کرد و هرگونه تغییر در ساختار منطقه را تهدیدی برای بقای خود دانست. ورود ایران به پیمان سنتو و دکترین نیکسون، بغداد را نسبت به تهران بدبین کرد و اختلافات بر سر اروند رود (شط العرب) به اوج خصومت رسید. اگرچه عهدنامه الجزایر در سال ۱۳۵۳ با میانجیگری الجزائر موقتاً آتش را خاموش کرد و مرزها را بر اساس خط تالوگ تثبیت نمود، اما این توافق ریشه‌های نارضایتی صدام حسین را عمیق‌تر کرد. سقوط نظام پهلوی و روی کار آمدن جمهوری اسلامی ایران، معادلات را دگرگون ساخت؛ چرا که تهران دیگر متعهد به حفظ وضعیت موجود نبود و بغداد نیز با تقویت مجدد توان نظامی و بهره‌گیری از بی‌ثباتی داخلی ایران، محاسبه کرد زمان مناسبی برای بازپس‌گیری ادعاهای مرزی و سرکوب نفوذ انقلاب اسلامی فرا رسیده است.

Knowledge of political interpretation

Vol 7, No 23, Summer 2025

 ppt 1-27 Received: April 6, 2025

                  Accepted: July 19, 2025

Analyzing the Historical and Geopolitical Roots of the Imposed War between Iran and Iraq: From the Algiers Agreement to the September 1980 Aggression

Mmohsen Aarabi

Abstract

 This article aims to analyze the historical and structural roots of the imposed war between Iran and Iraq by examining the evolution of bilateral relations prior to 1979. The central research question is: What were the historical and geopolitical roots of the imposed war between Iran and Iraq, from the Algiers Agreement to the September 1980 aggression? The study’s primary hypothesis posits that Iraq’s aggression in September 1980 was not a sudden event but rather the result of years of accumulated border tensions, geopolitical rivalry, and shifts in the regional balance of power. The present study demonstrates that following the July 14, 1958 coup, the Ba'athist regime relied on Arab nationalism to consolidate its power, viewing any change in the regional structure as a threat to its survival. Iran’s entry into CENTO and the implementation of the Nixon Doctrine fostered Baghdad’s suspicion toward Tehran, escalating disputes over the Arvand Rud (Shatt al-Arab) to the peak of hostility. Although the Algiers Agreement in 1974, mediated by Algeria, temporarily halted hostilities and stabilized borders based on the thalweg line, this accord deepened Saddam Hussein’s underlying dissatisfaction. The fall of the Pahlavi regime and the rise of the Islamic Republic of Iran transformed these equations; Tehran no longer committed to maintaining the status quo, while Baghdad, having rebuilt its military capabilities and exploiting Iran’s internal instability, calculated that the time was ripe for reclaiming territorial claims and suppressing the influence of the Islamic Revolution.

Keywords: Iran-Iraq Relations, Algiers Agreement, Imposed War, Iraqi Foreign Policy, 1970s.

منابع

اردستانی،حسین، (1388)،رویارویی استراتژی‌ها، چاپ دوم،تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات

ازغندی،علیرضا(1391)،روابط خارجی ایران،چاپ سیزدهم،تهران: نشر قومس

درودیان،محمد،(1391)،جنگ بازیابی ثبات،چاپ پنجم،تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ

علایی،حسین،(1391)،روند جنگ ایران و عراق جلد یک،چاپ اول،تهران: نشر مرز و بوم

قوام،سید عبدالعلی(1393)، روابط بین الملل: رویکردها و نظریه‌ها،چاپ پنجم،تهران: سمت

مشیرزاده،حمیرا،(1393)،تحول در نظریه‌های روابط بین الملل،چاپ نهم،تهران: سمت

نقیب زاده،احمد،(1390)،تاریخ دیپلماسی و روابط بین الملل،چاپ دهم،تهران: نشر قومس