واکاوی ریشه‌های تاریخی و ژئوپلیتیک تقابل ایران و عثمانی از عهدنامه زهاب تا پروتکل اسلامبول ۱۶۳۹-۱۹۱۳

چکیده

این مقاله با هدف واکاوی ریشه‌های تاریخی، مذهبی و ژئوپلیتیک تقابل دو قدرت بزرگ منطقه‌ای یعنی ایران و امپراتوری عثمانی، به بررسی سیر تحول مرزها و معاهدات دیپلماتیک از اواخر دوره صفویه تا فروپاشی امپراتوری عثمانی می‌پردازد. سوال اصلی این پژوهش آن است که عوامل مشترک در اختلافات مرزی و ایدئولوژیک بین ایران و عثمانی چه بوده است و چگونه این تنش‌ها منجر به شکل‌گیری خطوط مرزی کنونی شد؟ فرضیه اصلی پژوهش آن است که رقابت بر سر حاکمیت بر منطقه بین‌النهرین و رودخانه اروند رود، همراه با شکاف مذهبی شیعه-سنی، محور اصلی درگیری‌های این دو قدرت بوده است. مطالعه حاضر نشان می‌دهد که پس از صلح آماسیه و استانبول، عهدنامه زهاب (قصر شیرین) در سال ۱۰۴۹ ه.ق/۱۶۳۹ م نقطه عطفی در تثبیت مرزها بود، اما عدم قطعیت در تفسیر مفاد آن، به ویژه در مورد اروند رود، باعث بروز مناقشات پی‌درپی در دوران قاجار گردید. اگرچه نادرشاه افشار تلاش کرد با اصلاحات مذهبی و نظامی تعادل را برقرار کند، اما قراردادهای الرزنه اول و دوم در دوران قاجاریه، نفوذ قدرت‌های خارجی (انگلستان و روسیه) را در تعیین سرنوشت مرزها پررنگ‌تر کرد. نهایتاً، پروتکل‌های تهران و اسلامبول در آستانه جنگ جهانی اول، هرگز به طور کامل اجرایی نشدند.

Knowledge of political interpretation

Vol 7, No 22, Spring 2025

                                                     ppt 118-117 Received: 7 March 2025

                                                                                          Accepted: 17 May 2025

Analyzing the Historical, Religious, and Geopolitical Roots of the Iran-Ottoman Confrontation: From the Treaty of Zuhab to the Istanbul Protocol (1639–1913)

                                                                                     mohsen arabi

Abstract

This article aims to analyze the historical, religious, and geopolitical roots of the confrontation between two major regional powers, Iran and the Ottoman Empire, by examining the evolution of borders and diplomatic treaties from the late Safavid period until the collapse of the Ottoman Empire. The central research question is: What were the common factors in the border and ideological disputes between Iran and the Ottomans, and how did these tensions lead to the formation of current border lines? The study’s primary hypothesis posits that the competition for sovereignty over Mesopotamia and the Arvand Rud (Shatt al-Arab), coupled with the Shia-Sunni sectarian divide, constituted the main axis of conflict between these two powers. The present study demonstrates that following the Peace of Amasya and Istanbul, the Treaty of Zuhab (Qasr-e Shirin) in 1049 AH/1639 CE marked a turning point in stabilizing the borders; however, ambiguity in interpreting its provisions, particularly regarding the Arvand Rud, led to recurring disputes during the Qajar era. Although Nader Shah Afshar attempted to restore balance through religious and military reforms, the Treaties of Erzurum I and II during the Qajar period highlighted the growing influence of external powers (Britain and Russia) in determining border destinies. Ultimately, the Tehran and Istanbul Protocols on the eve of World War I were never fully implemented.

Keywords: Iran and the Ottomans, Treaty of Zuhab, Istanbul Protocol, World War I, Collapse of the Ottoman Empire.

منابع

1. اردستانی،حسین(زمستان 1381)،ایران؛تعامل جنگ و سیاست خارجی، فصلنامه تخصصی مطالعات دفاع مقدس نگین ایران،شماره سه

2. بزرگمهری،مجید،(1388)،تاریخ روابط بین الملل (1945-1870)،چاپ چهارم،تهران:سمت

3. یکتا،حسین(آذر و دی 1381)،خواب شیرین سیری در روابط ایران و عراق در آستانه جنگ تحمیلی،مجله زمانه،شماره سه و چهار

4. نوری،جعفر(مهر 1391)،قراردادهای مرزی،کتاب ماه تاریخ و جغرافیا،شماره صد و هفتاد و سه

5. نقیب زاده،احمد،(1390)،تاریخ دیپلماسی و روابط بین الملل،چاپ دهم،تهران: نشر قومس

6. شیرزادی،رضا(1389)،قراردادهای مرزی پانصد سال اخیر ایران،چاپ اول،تهران: بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش های دفاع مقدس

7. ولایتی،علی اکبر،(1376)،تاریخ سیاسی جنگ تحمیلی عراق علیه جمهوری اسلامی ایران،چاپ اول،تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی